Sổ tay Nghiệp vụ Xử phạt Vi phạm Hành chính trong Ngành Hải quan 2026

Thứ Bảy, 30/05/2026

NGÔ XUÂN TRƯỜNG

Tài liệu này tổng hợp các hướng dẫn nghiệp vụ cốt lõi dựa trên Nghị định 169/2026/NĐ-CP, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2026. Điểm nhấn quan trọng của văn bản này là việc chuẩn hóa quy trình xử lý vi phạm hải quan thông qua các cơ chế định lượng rõ ràng, ứng dụng công nghệ số (biên bản điện tử) và phân định rạch ròi thẩm quyền giữa các lực lượng chức năng.

Các thay đổi chính bao gồm việc áp dụng cơ chế tịnh tiến mức phạt tiền (+/- 10% dựa trên tình tiết), phân biệt nghiêm ngặt giữa khai thiếu thuế và trốn thuế, cùng hệ thống quản lý tang vật và hồ sơ điện tử khép kín. Nghị định này thay thế các quy định cũ tại Nghị định 128/2020/NĐ-CP và Nghị định 102/2021/NĐ-CP, tạo lập một khung pháp lý hiện đại, minh bạch cho hoạt động ngoại thương.

1. Nguyên tắc và Nền tảng Pháp lý

1.1. Các trường hợp không xử phạt (Vùng an toàn)

Cơ quan Hải quan xác định 03 trường hợp cụ thể mà cá nhân, tổ chức vi phạm sẽ không bị xử phạt hành chính:

Bất khả kháng: Hàng hóa, phương tiện đưa vào Việt Nam do sự kiện bất ngờ và đã báo cáo kịp thời cho cơ quan Hải quan.
Khai bổ sung đúng hạn: Tự giác khai bổ sung trước khi cơ quan Hải quan thông báo kiểm tra trực tiếp hồ sơ (đối với hàng đang làm thủ tục) hoặc trong vòng 60 ngày kể từ ngày thông quan và trước khi có quyết định thanh tra/kiểm tra (đối với hàng đã thông quan).
Sai sót được chấp nhận: Các sai lệch về số lượng, trọng lượng trong định mức hao hụt tự nhiên hoặc sai số cho phép; hàng gửi thừa không vượt quá dung sai hoặc hàng khổng thừa so với giấy phép nhưng đã được cơ quan có thẩm quyền cho phép điều chỉnh.

1.2. Cơ chế xác định mức phạt tiền

Mức phạt không cố định mà được tính toán dựa trên Mức trung bình của khung tiền phạt:

Giảm nhẹ: Trừ (-) 10% cho mỗi tình tiết giảm nhẹ (tối thiểu bằng đáy khung).
Tăng nặng: Cộng (+) 10% cho mỗi tình tiết tăng nặng (tối đa bằng đỉnh khung).
Quy tắc triệt tiêu: 01 tình tiết tăng nặng sẽ triệt tiêu 01 tình tiết giảm nhẹ.
Lưu ý đặc biệt: Hành vi "Vi phạm nhiều lần" sẽ bị xử phạt theo từng hành vi riêng biệt, không áp dụng làm tình tiết tăng nặng (trừ trường hợp khai nhiều tờ khai cùng lúc nhưng chưa bị xử lý).

1.3. Thời hiệu xử phạt

05 năm: Áp dụng cho hành vi trốn thuế chưa đến mức hình sự và hành vi khai sai dẫn đến thiếu số tiền thuế.
02 năm: Áp dụng cho tất cả các hành vi vi phạm khác trong lĩnh vực hải quan.
Cơ chế Safe-guard: Khi hết thời hiệu, người vi phạm không bị xử phạt hành chính nhưng vẫn phải nộp đủ số tiền thuế thiếu và tiền chậm nộp (áp dụng truy thu trong vòng 10 năm trở về trước).

2. Phân loại Nhóm hành vi Vi phạm và Khung hình phạt

Hệ thống xử phạt được chia thành 10 nhóm hành vi cụ thể với mức phạt tăng dần theo tính chất nghiêm trọng:

2.1. Thời hạn, Thủ tục và Khai báo

Vi phạm thời hạn: Mức phạt từ 500.000 VNĐ đến 50.000.000 VNĐ. Cao nhất dành cho việc chậm tái xuất phương tiện vận tải quá 30 ngày.
Khai sai so với thực tế (Không ảnh hưởng thuế):
- Dưới 10 triệu VNĐ: Cảnh cáo/Phạt nhẹ.
- Tang vật trị giá cao: Phạt từ 20 - 40 triệu VNĐ nếu đã làm thủ tục nhưng không xuất khẩu/xuất thiếu lượng hàng trị giá trên 10 triệu VNĐ.

2.2. Vi phạm về Thuế (Khai thiếu vs. Trốn thuế)

Tiêu chí	Khai thiếu thuế	Trốn thuế
Hành vi	Khai sai lượng, tên hàng, mã số, thuế suất; báo cáo quyết toán sai nhưng khớp chứng từ.	Sử dụng chứng từ giả; khai sai mã số/thuế suất sau khi đã được hướng dẫn; cấu kết trốn thuế.
Mức phạt	10% (nếu tự phát hiện sau thông báo kiểm tra) hoặc 20% số thuế thiếu.	Từ 1 đến 3 lần số thuế trốn (tùy tình tiết tăng nặng).
Biện pháp chung	Buộc nộp đủ số tiền thuế.	Buộc nộp đủ số tiền thuế.

2.3. Ngoại tệ, Tiền mặt và Hàng cấm

Mang vượt mức ngoại tệ/tiền mặt: Áp dụng cho cá nhân, mức phạt từ 1 - 30 triệu VNĐ (nhập cảnh) và 1 - 50 triệu VNĐ (xuất cảnh) tùy theo mức trị giá vượt.
Hàng cấm/Chính sách:
- Hàng tạm ngừng/cấm XNK: Phạt dựa trên trị giá tang vật (lên đến 100 triệu VNĐ), buộc đưa ra khỏi VN hoặc tiêu hủy.
- Văn hóa phẩm độc hại: Phạt từ 10 - 100 triệu VNĐ, tịch thu hoặc tiêu hủy.
- Hàng đặc biệt nguy hiểm (Ma túy, vũ khí, ngà voi...): Chuyển khung xử phạt hình sự.

2.4. Kiểm tra, Thanh tra và Giám sát

Chống đối kiểm tra: Phạt từ 1 triệu đến 80 triệu VNĐ. Mức cao nhất áp dụng cho hành vi có tang vật trên 100 triệu VNĐ mà chưa đến mức hình sự (tịch thu toàn bộ tang vật).
Thoát ly giám sát Hải quan: Quy trình phạt lũy tiến từ sai quy trình (5-10tr), can thiệp vật lý (10-20tr), phá vỡ quản lý (20-30tr), tiêu thụ (30-50tr) đến đánh tráo hàng hóa (60-80tr).

3. Hệ thống Thẩm quyền và Phối hợp

3.1. Thẩm quyền Nội bộ Ngành Hải quan

Hệ thống thẩm quyền được phân cấp hình kim tự tháp:

Công chức Hải quan đang thi hành công vụ: Tối đa 5.000.000 VNĐ.
Đội trưởng (Cửa khẩu, Kiểm tra, Chống buôn lậu): Tối đa 30.000.000 VNĐ (cá nhân) / 60.000.000 VNĐ (tổ chức).
Chi cục trưởng / Đội trưởng đặc trách Cục: Tối đa 50.000.000 VNĐ.
Cục trưởng Cục Hải quan: Không giới hạn mức phạt (đến tối đa khung) và quyền tịch thu vô hướng.

3.2. Hệ sinh thái Phối hợp và Xử lý xung đột

Hải quan là chủ thể chính, phối hợp với UBND các cấp, Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển và Công an Nhân dân.

Nguyên tắc giao thoa:
1. Vượt thẩm quyền: Chuyển lên cấp trên trực tiếp.
2. Nhiều cơ quan cùng quản lý địa bàn: Cơ quan nào thụ lý hồ sơ ĐẦU TIÊN sẽ có thẩm quyền xử phạt.
3. Vi phạm đa ngành: Chuyển hồ sơ cho Chủ tịch UBND cấp có thẩm quyền tại nơi xảy ra vi phạm.

4. Quy trình và Thủ tục Hành chính Hiện đại

4.1. Biên bản Vi phạm Hành chính Điện tử

Yêu cầu bắt buộc (Checklist) để biên bản có giá trị pháp lý:

Rõ thời gian, địa điểm, thông tin định danh các bên.
Mô tả chính xác hành vi, quyền và thời hạn giải trình.
Chữ ký số của người lập biên bản.
Gửi trực tiếp qua phương thức điện tử đến địa chỉ của người vi phạm.
Lưu ý: Chỉ chuyển sang biên bản giấy khi hệ thống gặp lỗi kỹ thuật đột xuất.

4.2. Quản lý Tang vật

Tang vật vi phạm được xử lý theo 3 hướng:

Tạm giữ & Tịch thu: Lập biên bản riêng, yêu cầu giữ nguyên trạng.
Buộc tiêu hủy: Áp dụng cho hàng độc hại, hàng giả mạo niêm phong, đe dọa sức khỏe.
Biện pháp chuyên biệt: Buộc tái xuất, dán tem "VIETNAM DUTY NOT PAID", hoặc nộp lại số tiền tương đương trị giá tang vật đã bị tẩu tán.

4.3. Quy trình 5 bước Xử lý Vi phạm Khép kín

Chẩn đoán Lỗi & Thời hiệu: Kiểm tra thời hiệu để quyết định xử phạt hay chỉ truy thu thuế.
Sàng lọc Hình sự: Xác định nếu tang vật > 100 triệu VNĐ để chuyển xử lý hình sự.
Cân đối Tăng/Giảm nhẹ: Áp dụng công thức tịnh tiến +/- 10%.
Đối chiếu Thẩm quyền: Kiểm tra mức phạt để lập hồ sơ chuyển cấp trên nếu cần.
Quyết định & Biên bản: Lập mẫu MBB21, ký số điện tử và áp dụng biện pháp khắc phục.

5. Hiệu lực Thi hành và Chuyển tiếp

Ngày kích hoạt: 01 tháng 07 năm 2026.
Điều khoản chuyển tiếp:
- Vụ việc xảy ra trước 01/07/2026 nhưng xử lý sau: Áp dụng quy định có lợi hơn cho cá nhân/tổ chức vi phạm.
- Các quyết định xử phạt đã ban hành trước 01/07/2026 nhưng chưa thi hành xong: Tiếp tục thi hành theo pháp luật cũ.
Bãi bỏ: Toàn bộ các điều khoản hải quan trong Nghị định 128/2020/NĐ-CP và Nghị định 102/2021/NĐ-CP.

Linkdownload: https://drive.google.com/file/d/1iFYb5Co4YKZGZLHOkngEDvvfztbCPzux/view?usp=sharing